Mechelen Bibliotheek 3

bibliotheek in barokke muren

Stadsbibliotheek Mechelen, restauratie en herbestemming Predikherenklooster

Het barokke Predikherenklooster in Mechelen kent een bewogen geschiedenis die vele sporen in en aan het gebouw heeft achtergelaten. Het gebouwencomplex werd in meerdere fases vanaf 1650 gebouwd, in de 18e eeuw ontwijd en vervolgens gebruikt als kazerne, wapenarsenaal, school en militair ziekenhuis. Sinds 1975 staat het gebouw leeg. De verschillende aanpassingen en de jaren van leegstand hebben een zware tol van het gebouw geëist en het veranderd in een indrukwekkende ruïne. 

Na eerdere pogingen om een nieuwe functie voor het gebouw te vinden heeft de stad Mechelen in 2011 besloten om het monumentale pand te restaureren en in te richten als openbare bibliotheek. In het kader van de Open Oproep werd er een architectenprijsvraag uitgeschreven en de opdracht aan ons team gegund. 

Na de herbestemming maakt de nieuwe bibliotheek deel uit van een ambitieus ontwikkelingsgebied aan de rand van het centrum, samen met een nieuw park, nieuwe woningen en het recent gebouwde Holocaust-museum. 

Ons ontwerp voor de bibliotheek in het klooster vertrekt vanuit de specifieke karaktereigenschappen van het bestaande gebouw. De ruimten die de bibliotheek nodig heeft laten zich in het bestaande gebouw inpassen zonder dat ingrijpende veranderingen in de structuur nodig zijn. Het installatieconcept en de manier van restaureren, renoveren en isoleren zijn hierop afgestemd. 

locatie:Predikherenklooster, Goswin de Stassartstraat, Mechelen (BE)
ontwerp:2011-2012
uitvoering:vanaf 2015, door de THV Korteknie Stuhlmacher Architecten | Bureau Bouwtechniek | Callebaut Architecten
wedstrijd:1e prijs, Open Oproep n.2213, samenwerkingsproject met Hildundk, München
restauratiearchitect:Callebaut Architecten
bouwkunding advies:Bureau Bouwtechniek
opdrachtgever:Stad Mechelen
constructeur:ABT Antwrepen
installatieadvies:RCR Herent
aannemer:Renotec (dak- en gevelrestauratie), Monument (interieur)
fotografie:Luuk Kramer
Mechelen Aerial
Mechelen 1790 Distorted
Mechelen 1716 Distorted
Mechelen 1871 Distorted
Mechelen Caserme Distorted
Mechelen Gang 2

binnen- en buitenring

De oorspronkelijke bewoners van het Predikherenklooster richtten zich op twee tegengestelde kerntaken: het prediken en de introspectie. De heldere structuur van het gebouw met het kenmerkende contrast van introverte en extraverte ruimten laat zich lezen als ruimtelijke vertaling van deze tegenstelling: de binnentuin vormt het eigenlijke centrum van het gebouwencomplex; de pandgang eromheen bestaat uit naar binnen georiënteerde ruimten met fraaie gewelven en pleisterornamenten (de binnenring); hieromheen zijn meer extraverte grote ruimten gerangschikt (de buitenring), die voor uiteenlopende functies werden gebruikt, zonder originele versieringen. De kerk is verbonden met de pandgang op de begane grond, maar vormt een zelfstandige ruimtelijke eenheid. 

Mechelen Model3
Mechelen Bg
Mechelen 2 V
Mechelen 3 V
Mechelen 4 V

In het programma van eisen is de bibliotheek in het Predikherenklooster omschreven als "een plek om op verhaal te komen". De bibliotheek is verdeeld over drie zones, de zones ‘nabij’, ‘midden’ en ‘diep’. Hierbij staat het begrip ‘nabij’ voor openbare publieksfuncties zoals de entreehal, het café, ruimten voor lezingen en bijeenkomsten en tentoonstellingsruimten; met zone ‘midden’ wordt de algemene bibliotheek bedoeld met een uiteenlopende collectie, lees-, presentatie- en werkplekken en de kinderafdeling; en met zone ‘diep’ worden de ruimten omschreven waar in stilte kan worden gestudeerd.

Mechelen Diagram 1 New
Mechelen Diagram 2 New
Mechelen Diagram 3 New
Mechelen Diagram 4 New

restauratieconcept

We beschouwen de onvolkomenheden die de verschillende aanpassingen en de verwaarlozing in de voorbije eeuwen met zich meebrachten als de grote kracht van het gebouw. De restauratie laat daarom zoveel mogelijk sporen van de lange geschiedenis van het voormalige klooster zichtbaar. We zien af van de reconstructie van een vroegere toestand: latere verbouwingen, toevoegingen en de sporen van het verval blijven zowel buiten als binnen zichtbaar. Dat beeld is in onze ogen even verontrustend als aantrekkelijk en biedt tegelijk een architectonische en educatieve meerwaarde.

Mechelen Gang 6
Mechelen Existing Gang Bg
toestand 2018 / 2013
Mechelen Texture Vaults
Mechelen Detail
Mechelen Blauwe Kamer
Mechelen Blauwe Kamer 2
toekomstige refter, verschillende lagen pleisterwerk sieren de muren, toestand 2018
Mechelen Elevation West
Mechelen Doorsnede Long
Mechelen Elevation North
Mechelen Doorsnede Short

de herbestemming: zone ‘nabij’

De algemene ruimten van de bibliotheek zoals de entreehal, een café en een speelruimte voor kleine kinderen bevinden zich op de begane grond. De pandgang wordt ingericht als cyberzone en tentoonstellingsruimte. Het café en de eetzaal zijn direct van buitenaf toegankelijk en kunnen als deel van de bibliotheek of zelfstandig functioneren. Het binnenhof dient als terras en veelzijdig bruikbare buitenkamer. 

Mechelen Pandhof
Mechelen Cloister Now
toestand 2013 / 2018
Mechelen Gang 3
Mechelen Detail 5
Mechelen Detail 6
Mechelen Gang 5
Mechelen Church
Mechelen Church Column

de kerk als ‘agora’

De kerk in haar huidige toestand is ronduit indrukwekkend. Ze heeft haar charme niet alleen te danken aan haar fraaie proporties en ornamenten maar ook aan de vele bouwsporen die van de verschillende verbouwingen zichtbaar zijn. We maken de kerk met minimale ingrepen toegankelijk en restaureren de gevels en ramen. Verder blijft de ruimte leeg en wordt gebruikt voor lezingen, voorstellingen en markten. Een toegevoegd houten doksaal zorgt voor extra comfort en functionaliteit. Op nagenoeg onzichtbare manier worden er technische installaties en een stoelenberging ondergebracht. 

Mechelen Existing Gang 2V
Mechelen Collage Library Entry
Mechelen Existing Gang Bg2
Mechelen Collage Study Room

de herbestemming: zone ‘diep’

De ruimten van de voormalige kloosterbibliotheek bevinden zich op de verdieping in de pandgang. Deze ruimten lenen zich met hun mooie gewelven, de fraaie verhoudingen en het zachte licht ook nu nog zeer goed voor het gebruik als klassieke studiebibliotheek. De grotere ruimten eromheen in de buitenring worden ingericht als kantoorruimten en leslokalen. 

Mechelen Bibliotheek 4
Mechelen Bibliotheek 7

zone ‘midden’ op zolder

De indrukwekkende zolderruimte is als enige ruimte in het klooster vrij van kerkelijke betekenis en verleden. Met haar monumentale houten constructie is het een ruimte vol verhalen en associaties. Hier wordt de kinder- en volwassenenbibliotheek ingericht. Voor extra daglicht en een beter uitzicht over de stad voegen we verschillende dakkapellen en dakramen toe. De dakkapellen zorgen tevens voor de afvoer van rook en warmte in het geval van brand- het RWA-systeem zorgt ervoor dat de historische houtconstructie in het zicht kan blijven. 

Mechelen Bibliotheek 5
Mechelen Bibliotheek 6
Mechelen Studiolo

San Girolamo nello studio, Antonello da Messina

Mechelen Detail 3
Mechelen Bibliotheek 1
Mechelen Model Interior

Om het bestaande karakter van de ruimte met de fraaie houtconstructie en alle houten afwerkingen zoveel mogelijk in het zicht te kunnen laten was het nodig om het dak van bovenaf te versterken door een van binnen niet zichtbare staalconstructie. De staalconstructie draagt het vernieuwde leien dak en de nieuwe dakkapellen en zorgt er van bovenaf voor dat de bestaande structuur wordt ontlast. De ruimte tussen bestaande bebording en het nieuwe leien dak wordt opgevuld met isolatiemateriaal. De zolderruimte krijgt hierdoor het comfort van een eigentijdse, goed geconditioneerde ruimte met behoud van het oorspronkelijke karakter.

De tweelaagse ‘boekenkast’ met gaanderij en bijzondere leesplekjes (‘studioli’) die we in de zolderruimte in gaan bouwen, heeft voldoende capaciteit voor de volledige collectie van de bibliotheek. Door de compacte opstelling van de stellingkasten kan de rest van de zolderruimte grotendeels laag worden gemeubileerd. Hierdoor blijft de gehele bibliotheek overzichtelijk en de prachtige zolderruimte voor iedereen ervaarbaar.

een bibliotheek voor de toekomst

De nieuwe bibliotheek van Mechelen ontleent haar charme aan de tijdloze kracht van het voormalige klooster. In de sfeervolle ruimten van zone ‘diep’ willen we ook in de toekomst het karakter van een ouderwetse boekenbibliotheek bewaren. Het gebruik van de overige ruimten kan zich met de tijd mee ontwikkelen. Hun kenmerkende ruimtelijke en functionele kwaliteiten zijn onafhankelijk van de aanwezigheid van fysieke boeken. 

De nieuwe bibliotheek van Mechelen heeft alles in zich om een bijzondere openbare woon- en studeerkamer te worden, een culturele oase, een plek voor informatie, ontspanning en ontmoeting voor iedereen. Hier ontstaat, zoals de burgemeester het noemt, een ‘literair wellnesscentrum’.

Mechelen New Bricks
Mechelen Construction 1
Mechelen New Bricks2
Mechelen Elevation Windows
Mechelen Gevelaanzicht